Big Bad Wolf Neden 'Bad Big Wolf' Değil? İngilizcenin Kimsenin Öğretmediği Kulak Kuralları

"Big Bad Wolf" Dersinde Hiç Anlatılmayan Şey

"Üç Küçük Domuz" masalını bir İngilizce konuşan çocuğa anlatsanız, kurdun adını yanlış söylemesi neredeyse imkânsız: the Big Bad Wolf. Şimdi deneyin: "the Bad Big Wolf." Kulağınız bir şey sezdi mi? Tuhaf, biraz çocuksu, sanki cümle yan yatmış gibi.

İşin tuhafı şu: O çocuğa kimse "sıfat sırası" kuralı öğretmedi. Okulda bir ders yok, bir tahtaya yazılan formül yok. Ama beş yaşında bile "a little old lady" der ve "an old little lady" demez. Bu, bir dilin içinde yaşayan, kimsenin yazmadığı ama herkesin uyduğu kurallar kataloğunun küçük bir köşesi.

Bu yazıda o gizli kataloğa bakacağız. Hem bir yabancı dil öğrenen olarak ihtiyacınız olan pratik kuralı, hem de neden böyle işlediğine dair ilginç bilimi bulacaksınız.

Sekiz Basamaklı Merdiven

Ders kitaplarında bu sıra genellikle şöyle listelenir. Yazar Mark Forsyth, "The Elements of Eloquence" kitabında bu sırayı eğlenceli bir şekilde gösterir ve bunun ne kadar derin bir sezgi olduğunu vurgular:

Bu cümleyi gerçek hayatta kimse söylemez, elbette. Ama sırayı bozarsanız ne olduğunu hissedebilirsiniz: "a French silver round lovely green old whittling little knife" okurken beyniniz tökezler. Hepsi doğru kelimeler, hepsi doğru dilbilgisi. Sadece sıra, kulağın alıştığı yolda değil.

Peki Neden Bu Sıra? Öznellik Araştırması

Uzun yıllar boyunca bunun "çünkü öyle" olduğu düşünüldü. 2017'de Gregory Scontras, Judith Degen ve Noah Goodman, Open Mind dergisinde yayımladıkları çalışmada çok zarif bir açıklama önerdiler: sıfat ne kadar öznelse, isimden o kadar uzağa gider.

Mantığı basit. "Lovely" (güzel) dediğinizde bu sizin görüşünüz; başkası aynı bıçağı çirkin bulabilir. "Silver" (gümüş) ise bir ölçüde ölçülebilir, nesnel bir özellik. Dil, nesnel özelliği isme yakın tutar, çünkü o, ismin kimliğine daha çok ait. Öznel yorumlar ise dışarıya, cümlenin kenarına gider.

Bu da size bir şey söylüyor: Sekiz basamaklı sırayı ezberlemeye gerek yok. Kendinize sormanız yeterli: "Bu sıfat bir kişinin görüşü mü, yoksa herkesin aynı fikirde olacağı bir özellik mi?" Görüş dışarıda, özellik içeride.

Türkçe Konuşan İçin Neden Zor?

Türkçede sıfat sırası çok daha serbest. "Küçük güzel bir ev" de "güzel küçük bir ev" de rahatça söylenir; fark yok denecek kadar azdır. Anadilinizdeki bu esneklik, İngilizcede sizi sezgisiz bırakıyor: Hangisi doğru, nereden bileceksiniz?

İyi haber şu: Türkçenin de gizli bir eğilimi var. Dikkat ederseniz "kırmızı küçük araba"dan çok "küçük kırmızı araba" dersiniz. Boyut renkten önce gelir, tıpkı İngilizcede olduğu gibi. Sadece Türkçe bunu zorunlu kılmıyor. İngilizce kılıyor. Yani zaten bir tür sezginiz var; yapmanız gereken onu "zorunlu mod"a çevirmek.

Virgül Meselesi: İki Sıfat Ne Zaman Birbirini Ayırır?

Yazarken gelen ikinci soru bu: Sıfatlar arasına virgül koyacak mıyım? Burada iki kolay test var:

• "And" testi: Araya "and" koyabiliyor musunuz? "a smart and funny colleague" doğal geliyorsa virgül kullanılır: a smart, funny colleague.
• Yer değiştirme testi: Sıfatların yerini değiştirebiliyor musunuz? "a funny, smart colleague" da doğalsa virgül. Ama "a big, red apple" yerine "a red big apple" doğal gelmiyorsa virgül yok: a big red apple.

Kısacası: Sırası serbest olan sıfatlar virgülle ayrılır, sırası sabit olanlar ayrılmaz.

Aynı Kulak, Başka Bir Oyun: Ablaut Reduplication

Şimdi işin eğlenceli yanına gelelim. Aynı gizli kural ailesi, sadece sıfatlarda yaşamıyor. Tick-tock, ping-pong, flip-flop, zig-zag, criss-cross, mish-mash, riff-raff, ding-dong, hip-hop, sing-song, chit-chat, dilly-dally, shilly-shally.

Bu çiftlerin hepsinde aynı şeyi fark edeceksiniz: İlk kelimenin ünlüsü hep daha "ince" ve önde bir ses (i), ikincisi daha geride ve geniş (a veya o). Sıralama her zaman şu:

Kimse "tock-tick" demiyor. "Pong-ping" dendiğini duymadınız, "zag-zig" da yok. Dilbilimciler buna ablaut reduplication diyor ve Forsyth bunu "hiç kimsenin sizi uyarmadığı ama her konuşanın bildiği bir kural" olarak tarif ediyor. Ünlü sıralaması, ağzın içindeki dilin konumuyla ilgili: Dil öndeyken (i) başlar, geriye (a, sonra o) doğru ilerler.

Bunun bir faydası da var: Yeni bir kelime çifti uydururken ya da duyduğunuzda "doğal" hissedip hissetmediğine bakabilirsiniz. "Sniff-snuff" doğal. "Snuff-sniff" değil.

"Ben Önce": İkili İfadelerin Sessiz Yasası

Aynı mantık binomials (ikili ifadeler) için de geçerli: salt and pepper, ladies and gentlemen, black and white, bread and butter, back and forth. Bu sıralar da rastgele değil. William Cooper ve John Ross'un 1975 tarihli "World Order" makalesi, bu eğilimlerin bir kısmını "Ben önce" (Me First) ilkesiyle açıklar: Konuşan kişi, kendine yakın, kendini ilgilendiren olanı önce söyleme eğiliminde. Buradan here and there, now and then, this and that gibi sıralar geliyor. Bir başka eğilim: Kısa kelime önce, uzun kelime sonra (law and order).

Bu kuralların hepsi mutlak değil; bunlar eğilimler. Ama sıra bozulduğunda ifade yabancı gelir, o kendine has tadını kaybeder.

Gerçek Hayatta Nasıl Kullanırsınız?

• Yazarken: Sıfat zincirini üçle sınırlayın ve "görüş önce, malzeme ve amaç isme yakın" kuralını uygulayın.
• Konuşurken: Çok sıfat gelirse durup toparlayın. İngilizce konuşanlar da uzun zincirleri sevmez; "a nice old house" gayet yeterlidir.
• Dinlerken: Bir ifade kulağınıza "tuhaf" geldiğinde bunu bir ipucu sayın. Kulak, kuralı bilmeden bilir.
• Okurken: Şiir ve şarkı sözlerinde bu kuralların kasten bozulduğu yerlere dikkat edin. Yazarlar tam da bu yüzden sıra bozarak efekt yaratır.

Dili kurallarla öğrendiğinizi sanırsınız; ama çoğu kural, kulağınızın uzun zamandır bildiği şeyin sadece yazıya dökülmüş hali. Bu yüzden bir dahaki sefere "the big bad wolf" dediğinizde, o sıranın arkasındaki sessiz zekâya bir göz kırpın. Kimse size öğretmedi, ama siz zaten biliyordunuz.