Dil Fosilleşmesi: Neden Yıllardır Aynı Hatayı Yapıyorsunuz (ve Kimse Size Söylemiyor)?

Toplantıdan Sonra Gelen O Küçük Mesaj

Bir arkadaşım var; adını vermeyeyim, kendini tanır. Yıllardır bir yazılım firmasında yurt dışındaki ekiplerle çalışıyor. İngilizcesi akıcı, esprileri tutuyor, sunumlarında salon dinliyor. Geçen yıl İngiliz bir iş arkadaşı toplantıdan sonra özel mesaj atmış: "Çok iyisin, sadece küçük bir not: 'discuss about' demiyoruz, 'discuss' yeterli."

Arkadaşım bana telefonda neredeyse yarı gülerek, yarı da midesi kasılarak anlattı: "Hakan, ben bunu on bir yıldır diyorum. On bir yıl! Kimse bir kere bile söylemedi."

Bu hikâyede ürkütücü olan hatanın kendisi değil. Ürkütücü olan, on bir yıl boyunca hiçbir şeyin onu durdurmamış olması. Çünkü cümle anlaşılıyordu. Muhatabı başını sallıyordu. İletişim çalışıyordu. Ve dil, çalıştığı yerde öğrenmeyi bırakıyor.

Dilbilimde bunun bir adı var: fosilleşme (fossilization).

Selinker'in 1972 Fikri: Öğrenenin Kendi Dili Var

Larry Selinker 1972'de yayımladığı "Interlanguage" makalesinde ilginç bir şey önerdi: Yabancı dil öğrenen kişi, ne anadilini ne de hedef dili konuşuyor. Kendine ait üçüncü bir sistem konuşuyor: ara dil (interlanguage). Bu sistemin kuralları var, mantığı var, hatta kendi içinde tutarlı. Sadece hedef dilin kurallarıyla tam örtüşmüyor.

Çoğu ara dil zamanla hedef dile yaklaşır. Ama Selinker bir şeyi daha fark etti: Bazı öğrenenlerde belirli yapılar, yıllarca ders görülse de, bir noktadan sonra kıpırdamıyordu. Üstelik öğrenen bir süre doğru kullanıp sonra eski hataya geri düşebiliyordu, buna da backsliding (geri kayma) diyor. Selinker bu donmuş yapılara "fosil" dedi; hatta yetişkin öğrenenlerin yalnızca küçük bir azınlığının (kendisi yüzde 5'in altında bir rakam öneriyordu) hedef dile tam ulaştığını tahmin etti. Bu rakam tartışmalıdır ve kesin bir ölçüm değil, ama fikrin ağırlığı ortada.

Bir nüans: Michael Long gibi bazı araştırmacılar "fosil" kelimesini fazla katı buluyor, "stabilizasyon" demeyi tercih ediyor. Çünkü fosil geri dönüşsüz bir şeydir; oysa bu hatalar doğru koşullarda çözülebiliyor. Bu iyi haber, birazdan oraya geleceğiz.

Neden Tam Olarak Orada Duruyor?

Fosilleşmenin bir sebebi yok, bir sebepler topluluğu var. Araştırmalarda en sık öne çıkanlar şunlar:

• "Yeterince iyi" tuzağı. Mesaj geçtiği anda beynin tasarruf modu devreye giriyor. Bilişsel kaynaklar kıt; sistem, çalışan her şeyi otomatik pilota bağlıyor. Otomatik pilota bağlanmış bir hata, düzeltilmesi en zor hatadır.
• Anadilden aktarım (L1 transfer). Anadilinizin kalıbı, hedef dile sızıyor ve orada dinleniyor. Sızıntı ne kadar erken başlarsa o kadar derine oturur.
• Geri bildirim yokluğu. Yetişkinler arasında nezaket, dil düzeltmesinden ağır basıyor. İnsanlar anlaşıldığı sürece sizi düzeltmiyor. Arkadaşımın on bir yılı bundan.
• Sosyal kimlik. Bazı araştırmacılar, öğrenenin belirli bir "ses"ine alışmasının, o sesi bırakmak istememesinin de rolü olduğunu söylüyor. Konuşma biçimi bir yerde kişiliğin parçası.
• Fark etmeme. Belki en önemlisi bu. Richard Schmidt'in 1990'daki Noticing Hypothesis (Fark Etme Hipotezi) fikrine göre, bir şeyi öğrenmek için önce onu fark etmek gerekiyor. Fark etmediğiniz şey içeri girmiyor.

Schmidt'in Kendi Deneyi ve "Wes" Vakası

Schmidt kuramı rafta bırakmadı, kendi üzerinde denedi. Brezilya'da Portekizce öğrenirken günlük tuttu ve ilginç bir şey gördü: Bir kalıbı ancak fark ettiği an kullanmaya başlıyordu. Çevresinde kalıp ne kadar çok duyulursa duyulsun, kafası onu işaretlemedikçe cümlelerine girmiyordu.

Aynı araştırmacının daha önce incelediği "Wes" ise bunun tersi bir örnek: Hawaii'de yaşayan, yetişkinliğinde İngilizce öğrenen ve iletişim becerisi çok yüksek bir Japon ressam. Wes fiyat pazarlığı yapıyor, şaka yapıyor, sohbeti yönetiyordu. Ama dilbilgisi yıllarca neredeyse hiç değişmedi. Günlük hayatında dili zengin biçimde kullanıyordu, yine de belirli biçimleri hiç ele geçirmedi. İletişim başarısı dil gelişimini garanti etmiyordu; bazen ona engel oluyordu.

Türkçe Konuşanlarda En Sık Taşlaşan Hatalar

Her dil çiftinin kendi fosil bahçesi var. Türkçeden İngilizceye geçenlerde en sık gördüklerim şunlar. Hepsinin bir mantığı olduğuna dikkat edin, rastgele hatalar değil:

Tablodaki yanlışların hiçbiri anlaşılmayı engellemiyor. Bu yüzden hiçbiri kendiliğinden düzelmiyor. İşte kısır döngü.

Kabuğu Çatlatmak: Beş Pratik Hamle

Fosilleşme kader değil. Ama "daha çok İngilizce çalış" tavsiyesi burada işe yaramaz, çünkü fosil zaten çok İngilizce konuşanların problemi. Farklı bir şey gerekiyor: hedefli dikkat.

1. Üç hatalık liste çıkarın. Elli hatayı birden düzeltmeye çalışmak bırakmaya götürür. Üç hata seçin. Yalnızca üç. Telefon notlarınıza yazın, adı "Bu ay savaştıklarım".
2. Dışarıdan bir kulak bulun. Dürüst bir arkadaş, bir öğretmen veya kaydedip dinlediğiniz kendi sesiniz. Toplantı kayıtları tam bunun için var; kendinizi dinlerken hatayı yakalamak ilk başta rahatsız edici ama çok öğretici.
3. Hatalı biçimi yavaşlatın. Sorunlu yapı geldiğinde (örneğin "discuss...") bilinçli olarak bir saniye duraklayın. Otomatik pilotu kapatmak, hatalı kalıbı bozmanın tek yolu.
4. Çıktıyı zorlayın (pushed output). Merrill Swain'in 1985'teki Output Hypothesis'i, kişinin bir şeyi söylemeye çalışıp tıkandığı anın öğrenmeyi tetiklediğini savunur. Kendinize kasten zor cümleler kurdurun: "Sesli düşünerek" bir fikri açıklayın ve nerede takıldığınıza dikkat edin.
5. Doğru biçimi bol bol duyun, kendi cümlenizin içinde. "Discuss about" yerine "discuss" geçen gerçek cümleleri toplayın: haber başlıkları, e-postalar, podcast transkriptleri. Sonra kendi hayatınızdan on cümle yazın. Kural ezberlemek yetmez, kendi bağlamınızda duymalısınız.

Bir de Şu Var: Kendinize Karşı Nazik Olun

Bu yazıyı okuyup "Ben yıllardır yanlış mı konuşuyorum?" paniğine kapılmayın. Fosilleşmiş bir hata, İngilizcenizin kötü olduğu anlamına gelmiyor. Tam tersine: iletişim kurabilecek kadar ileri gittiniz ki dil sizi o noktada rahat bıraktı. Plato bir başarı alametidir; sorun, onu ev yapmak.

Arkadaşıma dönersek: O mesajdan sonra "discuss about" ifadesini dört ay boyunca her gün bilerek yakaladı. Şimdi yüzde doksanını düzeltiyor. Hâlâ ara sıra kaçıyor, ve bu da normal. Fosil bir gecede kalkmıyor, ama bir gün fark ediyorsunuz ki dili artık bir yük değil, bir oyuncak gibi tutuyorsunuz.

Bu hafta üç hatanızı yazın. Gerisini zaman halleder.